متمركز ساخته بودند « 1 » . در اين مورد نيز مانند ديگر موارد ترقى و رونق وضع مادى با پيشرفت منافع و علايق روحانى و عقلى توأم بوده . مقدسى « 2 » مىگويد كمتر معلم فقه و علوم انسانى و قرائت قرآن را ديده كه عده‌اى خوارزمى جزو تلاميذ خويش نداشته باشد . سرانجام بايد گفت كه احتياج به كالا براى مبادله با صحرانشينان باعث ترقى و پيشرفت زياد توليد منسوجات پشمى و نخى گرديد « 3 » . در مورد مزد كار در آن زمان ، فقط مىتوانيم خبرى را كه گرديزى « 4 » نقل كرده و بموجب آن يعقوب بن ليث به مزدورى نزد رويگرى كار مىكرده و ماهى 15 درهم مىگرفته - ذكر كنيم . سرانجام بايد گفت كه فقدان باج و خراج سنگين و خردكننده نيز به پيشرفت صنعت و بازرگانى كمك مىكرده « 5 » . درآمد سامانيان تقريبا معادل 45 ميليون درهم بوده « 6 » و بالتمام در اختيار ايشان قرار مىگرفته . در آن دوران خراج و مال نواحى شرقى قلمرو خلافت از بودجهء خليفه حذف شده بوده « 7 » . بزرگترين قلم خرج پرداخت مواجب لشكريان و شاغلان مشاغل بوده كه به 20 ميليون درهم سر مىزده ( هر سه ماه 5 ميليون -

--> ( 1 ) - مقدسى ، 320 . ( 2 ) - همانجا ، 284 . ( 3 ) - استخرى ، 304 . ( 4 ) - « متون » ، ص 3 ؛ رجوع شود به ماقبل ، حدود ص 460 . ( 5 ) - مقدسى 341 - 340 . ( 6 ) - چون كوشيديم دقيق‌تر تعيين كنيم به ارقام گوناگون برخورديم ( مقدسى ، 340 ؛ ابن الفقيه ، 329 - 328 ) . ( 7 ) - روزن ، ZVORAO مجلد IV ص 136 .